تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۲۱

همچنین در مقدمه «قواعد الأحکام» که از سوى انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تحقیق و نشر یافته ، این رساله از آنِ علاّمه حلّى قلمداد شده است. [۱۶۳]
مآخذ و نسخه ها و شیوه تحقیق
این شرح در مجموعه اى به نام «کلمات المحقّقین» در سال ۱۳۱۵ق ، به چاپ رسیده است[۱۶۴]. بجز آن ، پنج نسخه خطّى نیز از آن تاکنون شناسایى شده است :
الف) کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران ، شماره ۱/۱۰۳۶ (فهرست ، ج۳ ، ص۴۶۰).
ب) کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران ، ۳۰ د (فهرست ، ص۳۷۳).
ج) کتابخانه مجلس ، شماره ۳۲/۴۹۰۰ (فهرست ، ج۱۴ ، ص۶۷).
د) کتابخانه مجلس ، شماره ۴۰/۱۸۰۵ (فهرست ، ج۹ ، ص۳۴۵)
ه) کتابخانه مجلس، شماره ۳/۶۱۱۲ (فهرست، ج ۱۹، ص ۹۹)
محقق ارجمند جناب آقای مهریزی در این تحقیق ، چاپ سنگىِ رساله را ، متنْ قرار داده و با سه نسخه دیگر ، یعنى نسخه کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران و کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران و کتابخانه مجلس مقابله کرده است. از نسخه کتابخانه مرکزى ، با رمز «الف» و از نسخه کتابخانه دانشکده حقوق ، با رمز «ب» و از نسخه کتابخانه مجلس با رمز «ج» یاد کرده است .
علامه حلّی در پایان شرح حدیث به چهار نکته اشاره می‌کند که حائز اهمیت است:

  1. به نظر ایشان آخرین مرتبه سیر و سلوک که در حدیث شریف آمده است و پس از آن دیگر مرتبه‌ای قابل تصور نیست، «مرتبه وصول» است که خود دارای سه مرتبه بدایه، وسط و نهایه است. مرتبه نهایی از وصول برای وجود مبارک حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلماست و مرتبه میانی و وسط برای وجود مبارک علی علیه السلاماست چون نایب آن حضرت است و مرتبه بدایت و آغازین وصول برای مریدان و ارادتمندان آن حضرت است، که براساس شریعت و طریقیت به پیروی و در تبعیت آن حضرت علیه السلام اند. علامه حلّی تأکید می‌کند این مرتبه سوم که مرتبه‌ای عالی است برای امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم قرار داده شده است و به همین خاطر از امت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم خیر امت یاد شده است[۱۶۵] و به همین خاطر است که همه انبیاء آرزو می‌کردند که از امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم باشند. چون به نور نبوت این مرتبه کمالی مشاهده کرده بودند. و لذا خاتم انبیاء صلی الله علیه و آله و سلم فرمود « عُلَمَاءُ أُمَّتِی کَأَنْبِیَاءِ بَنِی إِسْرَائِیلَ »[۱۶۶]
  2. به نظر علامه حلی تطابق آنچه در این شرح آمده: مقصود از علمای امت که بخاطر وصول به این مرتبه افضل از انبیاء بنی اسرائیل اند تنها عالم بر فقه و احکام شریعت بودن نیست بلکه افزون بر آن معرفت به اسرار طریقت و حقایق باطنی و یقین لازم است. از نظر علامه حلی یقین به ۵ مرحله قابل تقسیم است.

یک. یقینی که بوسیله تقلید محض و تصدیق قول و گفتار رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حاصل می‌شود.
دو. یقینی که بعد از مرحله تقلید و بوسیله علم و برهان عقلی حاصل می‌شود.
سه. یقینی که بواسطه مشاهده نصیب سالک می‌شود.
چهار. یقینی که بواسطه قرب نصیب می‌شود و
پنج. یقینی که بواسطه وصول حاصل می‌شود و سپس با مثالی این ۵ مرتبه از یقین را توضیح و تبیین می‌کند.

  1. نکته سوّمی که علامه حلی متذکر می‌شود این است که می‌نویسد: در شرح حدیث حقیقت مأذون و مجاز به پرده‌برداری بیش از این نبوده است و لذا فقط با الهام خداوند متعال و نه با هیچ گونه تامل و تدبری به ذره‌ای در مقابل کوه و قطره از دریای معرفت و اسرار طریقیت و حقیقت اشاره کرده است علامه حلی می‌نویسد: و ما قلت فی شرح هذه الکلمات الجامعه جمیع الکمالات و اصول الطریقه و الحقیه ـ ذره من جبل البیان و قطره من بحر العرفان. و ما کنت مأذوناً بان اصول الصلام فیها، لاّن افشاء اسرار الربوبیه کفر…… فهذه المعانی اوردت علی البال بالهام الملک المتعال من غیر رؤیه و تامّل و تفکر و تدبر فی المجلسین.[۱۶۷]

شرح حدیث حقیقت[۱۶۸]/ ابن همام شیرازى
یکی از شروح منتشر شده حدیث حقیقت، شرح ابن همام شیرازی ق (۹ و ۱۰) است که به همت محقق ارجمند جناب آقای سید محمد مهدی عمادی حایری در میراث حدیثی شیعه منتشر شده است.
محقق محترم شرح حدیث حقیقت ابن همام شیرازی در مقدمه تحقیقشان آورده اند که حدیث حقیقت بخاطر محتوای عالی اش از دیرباز، عالمان عارف و عارفان صافى و صیرفیان بازار معانى را به سوى خود کشانیده است. چنانکه ملاحظه خواهد شد ابن همام از شیعیان دوازده امامی و آگاه به حدیث، تفسیر، کلام، ادب فارسی و عربی است.
اشاره شد که یکى از کسانى که نام او را در فهارس، به عنوان شارح حدیثِ حقیقت مى بینیم، ابن همام شیرازى شیعى است که این حدیث را به رشته نظم کشیده است. از ابن همام، در مآخذ، ذکرى نرفته است و از آثار او تنها همین نسخه که مبناى تصحیح و تحقیق محققان قرار گرفته، شناسانده شده که در واقع، کلّیات آثار اوست.[۱۶۹] اثرى نیز از او تا کنون منتشر نشده است.
مطابق کاوشی که جناب آقای عمادی در نسخه خطّى مذکور، به انجام رسانده است این اطلاعات درباره ابن همام گزارش شده است:
ابن همام، شیعه اى است دوازده امامى و پاکْ اعتقاد، و نسبت تشیع امامی از مثنوى هاى او به خوبى بر مى آید.
او اهل شیراز است و در مثنوى «تحفه الملوک» گوید:
بشنو اى پادشاه با احسان حال شیراز از من حیران هست در شهر ما مُدام جنان خاصه در موسم

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

زمستان، آن
وى عالمى است آگاه به حدیث، تفسیر، کلام و ادب فارسى و عربى، و دانایى است واقف به اسرار و حقایق عرفانى.
نخستین چیزى که در اوّلین نگاه به مثنوى هاى او رُخ مى نماید، دلبستگى او به مطالب و رموز عرفانى است؛ بویژه در اوّلین مثنوى از کلّیات او، حکایاتى فراوان درباره عرفا و متصوّفه آمده است. در مثنوى هایش اکثراً متأثّر از مثنوى مولوى است و آنها را بر همان وزن سروده و سبک شعرى و بیان او، شباهتى تام به مثنوى معنوى دارد.
ابن همام، از سلسله صوفیان «نوربخشیه» است و به سال ۸۴۹ق، در گیلان، سیّد محمّد نوربخش[۱۷۰] را دیده و از او ارشاد پذیرفته است.
از تاریخ ولادت و در گذشت او اطّلاعى به دست نیامد، جز این که مى دانیم که پیش از سال هاى ۸۴۹ق ـ که سال ملاقات با سیّد محمّد نوربخش است ـ و ۹۰۴ق ـ که سال به پایان بردن آخرین اثر وى به نام روضه القلوب است ـ در قید حیات این جهانى بوده است. [۱۷۱]
روش تصحیح و تحقیق
چنانچه اشاره شد و مطابق آنچه که جناب آقای عمادی حائری، محقق و مصحح رساله ابن همام نوشته اند از شرح و نظم «حدیث حقیقت» اثر ابن همام ، تنها یک نسخه شناسایى شده که به شماره ۲/۲۶۵۴ در فهرست نسخ خطّى کتاب خانه مرکزى دانشگاه تهران از آن یاد شده است. البته مرحوم محمدتقى دانش پژوه[۱۷۲] ، در فهرست کتاب خانه دانشگاه تهران (به علّت افتادگى برگ هاى نسخه) آن را رساله اى جداگانه پنداشته است؛[۱۷۳] درحالی که شرح «حدیث حقیقت»، در واقع جزئى است از مثنوى بلندى که در آغاز کلّیات ابن همام آمده است و به علّت افتادگى برگ هاى آغازین نسخه، پس از مقدّمه و تقریباً در ابتداى کتاب ، جاى گرفته است. کلّیات ابن همام، به خطّ نستعلیقى نه چندان خوش، نگاشته شده و بنابر گفته مرحوم دانش پژوه، متعلّق به سده دهم هجرى است . در متن و هامش آن نوشته شده و آغاز و انجام آن، افتاده است.
[۱۷۴] نسخه مذکور، از آغاز و انجام افتادگى دارد و صفحات باقى مانده آن، در حدود ششصد صفحه است. از آن جا که نسخه اى دیگر از شرح حدیث حقیقت ، به نظم ابن همام یافت نشد ، همین رساله، مبناى تصحیح آقای حایری قرار گرفته است. شرح حدیث حقیقت ، در اوایل نسخه قرار گرفته و از صفحه ۱۰ تا ۲۲ آن را در بردارد.
ابن همام ابتدا عبارت عربى حدیث را آورده و سپس به نظم و شرح آن پرداخته شده است . و در میان آن نیز حکایتى از امام جعفر صادق علیه السلام گنجانده شده است. در برخى جاى ها عبارت حدیثى او با دیگر نقل ها متفاوت است. محقق محترم عبارت ابن همام را با قدیم ترین مآخذ حدیث حقیقت یعنی شرح حدیث حقیقت ، اثر علاّمه حلّى و همان حدیث در کتاب جامع الأسرار و منبع الأنوار علاّمه سید حیدر آملى، سنجیده و اختلافات را در پانوشت ، یادآور شده اند. در تحقیق آقای حائری که در میراث حدیثی شیعه منتشر شده است «ع» نشان شرح حدیث حقیقت علاّمه حلّى و «آ» نشانه جامع الأسرار سید حیدر آملى است. هرچند رسم الخطّ کاتب ، به گونه اى است که «چ» را «ج» و «گ» را «ک» مى نگارد و گاه ، عبارات را متّصل مى نویسد اما محقق محترم آن رسم الخط را امروزى کرده ، نشانه گذارى نموده است. چنان که مطالب بیشتری نیز نقل کرده است. همچنین در ابتداى رساله ، گزیده از مناجات و مقدمه مؤلف را که در ابتداى نسخه آمده و زیبا و مسجّع و دلنشین است آورده است.
شرح حدیث حقیقت ابن همام[۱۷۵] اینگونه آغاز می شود:

مدیر سایت

Next Post

دسته بندی علمی - پژوهشی : تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۲۶

س اکتبر 13 , 2020
حدیث حقیقت در آثار سید حیدر آملی [۱۷۶]علامه سید حیدر آملی در چند اثر از آثارش به شرح و تفسیر حدیث حقیقت پرداخته است از آنجمله کتاب های جامع الاسرار و منبع الانوار، نص النصوص در شرح فصوص الحکم عربی، نقدالنقود فی معرفت الوجود است. هرچند سید حیدر تحت عنوان شرح […]
Copyright All right reserved Theme: Default Mag by ThemeInWP