تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۲۰

نسخه ها:
الف ـ دانشگاه تهران، ش ۱/۱۰۳۶ (۱برگ)، فهرست ۳، ص۴۶۰٫
ب ـ کتابخانه مجلس، ش ۳۲/۴۹۰۰، فهرست ج۱۴، ص۶۷ و ش ۴۰/۱۸۰۵، فهرست ج۹،ص۳۴۵
شرح حدیث حقیقت، شاه نعمه اللّه ولى (م ۸۲۷ ق. فهرست منزوى، ص۱۳۳۲
نسخه ها:
الف ـ کتابخانه ملک،ش ۶/۴۱۸۹، فهرست، ج۷، ص۲۳۷
ب ـ مرعشى، ش۴۷۸۱
شرح فارسى حدیث حقیقت، مقیم کاشانى
نسخه:
کتابخانه ملک، ش۱۰/۴۷۷ (ص۳۰ـ۳۶)، فهرست، ج۱، ص۸۵٫
شرح عربى حدیث حقیقت، (از الذریعه برمى آید که محتمل است از آن محمود دهدار باشد).
(الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۷ ـ ۱۹۸) نسخه:ها کتابخانه ملک، ش ۱۴/۴۰۲۷ (ص۹۹ـ۱۰۳)، فهرست، ج۷، ص۱۵۱
گزارش فارسى خبر کمیل، نویسنده ناشناخته
نسخهها :
دانشگاه تهران، ش ۳/۱۱۶۹، فهرست، ج۶، ص۲۳۳۳
شرح فارسى حدیث حقیقت، نویسنده ناشناخته، آغاز: حمد جلال احدیت نه زبان هر کس است. نسخه ها: مجلس، ش۱۳ و ۱۲/۶۳۱، فهرست، ج۲، ص۳۹۳
شرح حدیث حضرت على به کمیل به نام نفایس التحقیق و جواهر التدقیق. نسخه: دانشکده الهیات مشهد، ش ۱/۱۰۳۵ (کتابت در قرن۱۰). فهرست، ج۲، ص۱۹۲
شرح حدیث حقیقت از قاضى میرحسین . نسخه: مرعشى، ش۱۰۸۸۲، ۹۴۱۱ و ۹۷۹۷
شرح حدیث الحقیقه، عبدالرحیم بن محمد یونس الدماوندى الاصفهانى (م۱۱۶۰ه) الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۶
این توضیح و یادآورى لازم است که گمان مى رود برخى از این رساله ها مکرر باشد، چرا که این فهرست بر اساس فهارس نسخ خطى فراهم آمده و به اصل نسخه ها مراجعه نشده است.
کتاب های دیگر که به نوعی به فقراتی از آن پرداخته یا بدان اشاره کرده اند عبارتند از:
– شیخ بهایى در کشکول[۱۵۱]
– سید عبداللّه جزایرى در التحفه السنیه.[۱۵۲]
– ملا مهدى نراقى در قره العیون.[۱۵۳]
– میرزا محمد اخبارى در کتاب رجال خود که به رجال نیشابورى معروف است . [۱۵۴]
ج ـ معرفی برخی از نسخه ها و شروح حدیث حقیقت
در این بخش چنان که از عنوان آن بر می‌آید، تلاش خواهد شد تا نسخه‌هایی که تاکنون، بوسیله محققان معاصر نسخه شناسی، تصحیح و تجدید چاپ شده است معرفی گردد. مختصری از زندگی شارح حدیث نیز از اهداف دیگر بوده است. برخی از این معرفی‌ها همراه نسخه‌ها و شروح منتشر شده آمده است و با کم و زیادها و اصلاحاتی آورده شد و برخی نیز از کتب شرح حال علما تهیه و گزارش شده است.
نکات مهم این تشریح نیز مورد توجیه قرار گرفته است. متذکر می‌شود همه نسخه‌هایی که در این بخش معرفی شده است تهیه و در ابتدا قرار بود به ضمیمه این پایان نامه بیاید ولی بخاطر افزایش حجم صرف نظر شده و در آینده چنانچه بخواهد این پایان نامه مورد تجدید نظر قرار گیرد، آن نسخه‌های منتشر شده یکجا در ضمیمه خواهد آمد.
شرح منسوب به علامه حلی و انتساب آن:
یکی از رساله ها در شرح خبر کمیل رساله منسوب به علامه حلی است. این شرح را محقق ارجمند جناب آقای مهدی مهریزی تحت عنوان شرح حدیث حقیقت[۱۵۵] / علاّمه حسن بن یوسف بن مطهّر حلّى (۷۲۶ق( در میراث حدیثی شیعه منتشر کرده است.
جمال الدین حسن، فقیه بزرگ شیعه و از مفاخر علما در اصول، کلام، حدیث، تفسیر، منطق، فلسفه، ادبیات عرب، ریاضی، رجال و در تمام این علوم صاحب تالیفات است. حدود یکصد کتاب از آثار او شناسایی شده که بعضی مانند تذکره الفقهاء کافی است که نبوغ او را نشان دهد. علامه کتب زیادی دارد که غالب آنها در زمان های بعد، از طرف فقهاء شرح داده شده است.
علامه حلی در ۲۹ رمضان سال ۶۴۸ هـ.ق، در شهر حله در حله سیفیه (محلی بین کربلا و نجف) به دنیا آمد. از همان کودکی در محضر پدر، علوم تفسیر، حدیث و صرف و نحو را یاد گرفت، آنگاه در خدمت دایی خود “نجم الدین حلی” معروف به محقق حلی به تحصیل علم پرداخت. او آنقدر هوش و استعداد سرشار و حدیث در کار و علاقه به تعلیم علوم مختلف نزد اساتید بزرگ از خود نشان داد که خیلی زود تمام مدارج علمی را طی کرد و آنطور که نقل کرده اند: هنوز به سن بلوغ نرسیده بود که به درجه اجتهاد رسید و در جوانی به تالیفات پرداخت. در سن ۲۶ سالگی به نگارش فقه و اصول مشغول شد بطوری که آثارش امروزه جزء مهمترین کتب شیعه و مورد استفاده دانشمندان است. علامه حلی یکی از پرکارترین و موفق ترین فقهای نامدار شیعه از نظر تالیف به شمار می آید. طبق شمارشی که از تالیفات او به عمل آورده اند با تقسیم به روزهای عمر او، به هزار سطر در هر روز عمر او رسیده است. آنچه که باعث شد شهرت علامه، بیشتر شود، فتوائی بود که این دانشمند درباره بطلان طلاقی که الجایتو (سلطان محمد خدابنده، از پادشاهان مغول) همسر محبوبش را داده بود،
خصوصیت ویژه علامه این است که این فقیه بزرگ را نقطه اوج در «عدم تعصب» ذکر کرده اند. زیرا معتقد بود که: تعصب داشتن گذشتگان، تنها و تنها مشکلات را بیشتر و پیچیده تر کرده است.
“حافظ ابروی شافعی” درباره علامه حلی می گوید که ایشان به هیچ وجه در مباحث، تعصب نداشت. “ابن حجر” او را به رهبر و مصنف شیعی تعبیر می کند و می گوید که آیتی از آیات الهی در هوش و ذکاوت اوست. “صفدی” علامه را دانشمندی شیعی میداند که در حال پیاده و سوار، تصنیف می کرد. “سید بحرالعلوم”، در وصف او می نویسد: که علامه از بنی آدم است که خداوند از هر خرمنی، بهره ای به او عطا کرده است جلال الدین محمد بلخی بهائی می نویسد: او آیت خداوند در میان عالمیان بوده است. علامه حلی، بعد از عمری تلاش پیوسته علمی و مذهبی، در شب شنبه ۲۱ محرم سال ۷۲۶ هـ.ق، در سن ۷۸ سالگی در شهر حله، از دنیا رحلت کرد. پیکر مطهرش را به نجف اشرف منتقل کرد
ه و در حجره سمت راست حرم امیرالمومنین علی علیه السلام در ایوان طلا، مدفون است. [۱۵۶]
انتساب رساله «شرح حدیث حقیقت» به علامه حلی
سید محسن عاملى در «أعیان الشیعه» این رساله را از علاّمه حلّى دانسته است . [۱۵۷]شیخ آقا بزرگ تهرانى در «الذریعه» آن را از علاّمه حلّى مى داند و آنجا که کتاب «کلمات المحقّقین» را معرّفى کرده ، مى گوید : رساله شرح کلمات الخمس للحلّى أیضا [۱۵۸]
و آقا بزرگ در جاى دیگرى از «الذریعه» ، نخست آن را منسوب به علامه حلّى مى داند ؛ ولى در آخر سخن در آن تردید کرده مى نویسد :
والظاهر بل المقطوع به کذب النسبه کما یتضح ذلک لکل من له معرفه بکلمات العلاّمه وطریقته ، لا سیّما وان فهرس مؤلفاته موجود و مضبوط و لیس فیه أثر لهذا الکتاب فلعلّه للمولى جلال الدوانى لأنّه یحیل الیه فی رساله «خلق الأعمال» معبّرا عنه ب «شرح الکلمات الخمس» لأمیر المؤمنین علیه السلام .[۱۵۹]
به نظر مى رسد : استشهاد به سخن دوانى براى نسبت دادن رساله به وى پذیرفته نیست ؛ زیرا وى اهل تحقیق را به «الکلمات الخمس» ارجاع مى دهد ، نه «شرح الکلمات الخمس» . وى در پایان رساله «خلق الأفعال» نوشته است : …: ولا أجد من الوقت المساعده للخوض فیه فانّه بحر عمیق ویکفى فی تحقیق هذه المرتبه الکلمات الخمس المأثوره عن أمیر المؤمنین ویعسوب الموحدین على بن أبیطالب علیه السلام فی جواب کمیل بن زیاد ، صاحب سرّه وقابل جوده وبرّه.[۱۶۰]
از سوى دیگر ، در هیچ یک از مصادر ، این رساله، به محقّقِ دوانى نسبت داده نشده است . مرحوم علامه سید عزیز طباطبایى نیز در «مکتبه العلاّمه الحلّى»، نخست آن را منسوب به علاّمه معرّفى مى کند و مى نویسد : شرح حدیث الحقیقه ، طبع منسوبا إلى العلاّمه الحلّی فی مجموعه «کلمات المحقّقین» سنه ۱۳۱۵ [۱۶۱] ولى در تعلیقات پایان کتاب ، تردیدى در این نسبت روا داشته است و مى نویسد : لم ینسبه أحد إلى العلاّمه الحلّى وطبع منسوبا له من دون ذکر مصدرٍ یعتمد علیه فی هذه النسبه[۱۶۲]

حتما بخوانید :   فایل دانشگاهی - بررسی مشترکات اعتقادی و سیاسی بنی امیه و وهابیت- قسمت ۲۴

مدیر سایت

Next Post

دسته بندی علمی - پژوهشی : تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۲۶

سه اکتبر 13 , 2020
نسخه ها:الف ـ دانشگاه تهران، ش ۱/۱۰۳۶ (۱برگ)، فهرست ۳، ص۴۶۰٫ب ـ کتابخانه مجلس، ش ۳۲/۴۹۰۰، فهرست ج۱۴، ص۶۷ و ش ۴۰/۱۸۰۵، فهرست ج۹،ص۳۴۵شرح حدیث حقیقت، شاه نعمه اللّه ولى (م ۸۲۷ ق. فهرست منزوى، ص۱۳۳۲نسخه ها:الف ـ کتابخانه ملک،ش ۶/۴۱۸۹، فهرست، ج۷، ص۲۳۷ب ـ مرعشى، ش۴۷۸۱شرح فارسى حدیث حقیقت، […]