فایل – تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۱۹

فقال: نور یشرق من صبح الازل فیلوح علی هیاکل التوحید آثاره. فرمود: حقیقت نوری است که از صبح ازل بردمید و آثارش متلالی ساخت. هیاکل توحید را یعنی وجودات جزئیه که رهینه قیودات متعدده‌اند نمودار توحیدند چه این قیودات را حقیقتی نیست و همگان نمودنی بودند و آن کس را که دیده حق‌بین باشد به جز حق نبیند.
از این جمله مکشوف افتد که هستی ها همه طفیل هستی وحدت حقه و حقیقت محمدیه و ولایت علویه است و همگان رشحات وجود ایشان و این هر سه در حقیقت یکی است.
کمیل هنوز خاموش نشد و عرض کرد: زدنی بیاناً.
فقال: أطفیء السراج فقد طلع الصبح. فرمود: چراغ را فرو نشان که صبح طالع گشت. یعنی آنچه در خور فهم تو بود گفته شد و آنچه از وحدت حقه و کثرات موهومه توانستی فهم کردی و قربت ما و ولایت موهوبت ما را دانستی.
سپس صاحب ناسخ التواریخ می نویسد:
همانا مشایخ عرفای حقه در شرح این کلمات کتاب‌ها نگاشته‌اند که ایراد آن در خور این کتاب مبارک نیست و من بنده بدانچه از تاویل این کلمات به خاطر می‌رفت اشارتی کردم و به شرح و بسط تمام با اینکه نیک توانا بودم روا نداشتم.[۱۴۶]

  1. علامه مهدی الهی قمشه‌ای، یکی دیگر از شارحان حدیث حقیقت است. ایشان در کتاب «حکمت الاهی» بطور مبسوط به شرح حدیث با صبغه فلسفی پرداخته است.

مرحوم مهدى الهى قمشه اى در کلیات دیوانش نیز این حدیث را به نظم شرح نموده است.[۱۴۷]
مهدی الهی قمشه‌ای ابتدا الفاظ حدیث را به فارسی روان ترجمه می‌کند و سپس به شرح حدیث و تبیین معانی حقیقت می‌پردازد. از نظر الهی قمشه‌ای این حدیث در کتب رجال و اخبار بزرگان علما و عرفای امامیه آمده است و لذا ایشان هیچ اشاره‌ای به بحث سند حدیث و ضعف احتمالی آن نمی‌کند.
مرحوم قمشه‌ای که شرح حدیث را با اشعاری از بزرگان و عالمان عارف و نیز اشعار دلنشین از یافته‌های خویش تقویت کرده است در پایان می‌نویسد: آری کمیل تا ابد خاموش گشت و تا حدی که لایق بود از حقیقت آگاه و به معشوق نائل شد و حقیر در شرح این حدیث به حقیقت ران ملخی نزد سلیمان علم و عرفان و سالکان ملک عشق و ایمان آوردم باشد که از کرم و بزرگواری حضرتش بپذیرد و بی نوائی را به نوائی بنوازد انشاء الله [۱۴۸]
برخی دیگر از شروح که در متون و منابع کتابشناسی از آنها یاد شده عبارتند از:

  1. شرح شیخ مفید متخلص به داور (م ۱۳۲۰ ق). (الذریعه ، ج ۱۳، ص ۱۹۷)
  2. شرح حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۹ق) که در ضمن شرح دعای جوشن کبیر بدان پرداخته و در کتاب اسماء الحسنی، ص ۱۳۱-۱۳۳ به چاپ رسید است.
  3. گزارش خبر کمیل به نظم نسخه: دانشگاه تهران، ش ۳۳/۱۰۳۵، فهرست ۳، ص ۴۶۴٫
  4. گزارش فارسی خبر کمیل، نویسنده ناشناخته، نسخه: دانشگاه تهران، ش ۳/۱۱۶۹، فهرست، ج ۶، ص ۲۳۳۳٫
  5. شرح فارسی حدیث حقیقت، نویسنده ناشناخته، آغاز، حمد جلال احدیت نه زبان هر کس است. نسخه: مجلس، ش ۱۳، و ۱۲/۶۳۱، ، فهرست، ج ۲، ص ۳۹۳٫
  6. شرح فارسی حدیث حقیقت، نویسنده ناشناخته، مرعشی، ش ۷۴۹۸، فهرست ۱۹/۲۹۳٫
  7. شرح حدیث حقیقت، نویسنده ناشناخته، عربی، نسخه: مرعشی، ش ۴۶۵۰٫

بر این فهرست، نام‌های دیگری هم می‌توان افزود از آن جمله : شیخ احمد احسایی،(م ۱۲۴۱ق)، داور بن میرزا محمد نبی شیرازی (م ۱۳۲۱ق)، حاج سید محمد باقر بن محمد جواد (م ۱۳۶۷ق) متخلص به امامی و ….
در عین حال، هستند شرح‌هایی بر این حدیث ارزشمند که در نسخه‌های برجای مانده از آنها، از مؤلفّانشان نشانی نمی‌توان جست و بسا که در روشنان همسنجی آنها با دیگر شرح‌های «حدیث حقیقت» چهره مولفانشان آشکار شود.[۱۴۹]

  1. یکی از شروح حدیث، شرح علامه ملاعبدالله زنوزی (م ۱۲۵۷) است که علامه زنوزی در آن بسیار مفصل اقدام به شرح حدیث کرده است. مرحوم ملا عبدالله زنوزی در «انوار الجلیه» چند شرح دیگر را که ملاحظه کرده و از آنها بهره برده را نام می‌برد از جمله شرح سید علیخان در «طراز اللغه»، شرح شیخ احمد احسائی در شرح جامعه کبیره؛ شرح صاحب کتاب «نوادرالعلوم» در همان کتاب. شرح صاحب کتاب اسرار التوحید در همان کتاب، زنوزی می‌نویسد که از بعضی از اخوان الصفا شنیده است که شیخ الرئیس ابن سینا نیز شرحی بر این حدیث شریف نوشته‌اند.[۱۵۰]

به هر رو چنان که اشاره شد این روایت مورد توجه اهل عرفان و سیر و سلوک قرار گرفته و شروحى چند بر آن نگاشته اند که برخى از آن به طبع رسیده و برخى دیگر داراى نسخ خطى است و تعدادى نیز تنها در کتب فهارس نام برده شده اند. در اینجا به معرفى مهم ترین این شرح ها و نسخه ها مى پردازیم:
شرح شیخ عزالدین محمود بن ابى طاهر کاشانى )الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۶ و ج۱۸، ص۱۴۰ (
نسخه ها:
الف ـ دانشگاه تهران، ش۳/۱۰۳۶، فهرست ۳ ص۴۶۲
ب ـ کتابخانه ملى تهران، فهرست، ج۱۱، ص۷۲۷
ج ـ مرعشى، ش۱۰۱۲۰، ۸۳۷۳ ، ۴۷۸ و ۲۰۱۰
شرح مظفر على شاه کرمانى (م ۱۱۲۵ ه) (فارسى منظوم). ( الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۷ و ج۱۸، ص۱۴۰)
نسخه ها: الف ـ کتابخانه ملک ، ش۵۱۸۱ ، فهرست، ج۳، ص۴۹۹
ب ـ مرعشى، ش۷۳۴۱
شرح ملاعبدالرزاق کاشانى (م۷۳۰ یا ۷۳۵ق) ( الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۶ و ج۱۸، ص۱۴۰) این شرح در شماره ششم مجله اندیشه، بر اساس چهار نسخه به چاپ رسیده است.
شرح حدیث حقیقت،ابن همام شیرازى شیعى نسخه: دانشگاه تهران، ش ۲/۲۶۵۴ (ص۱۰ـ۲۲)، فهرست، ج۱۰، ص۱۵۲۴
شرح خبر کمیل، جمال الدین حسن بن یوسف مطهر حلى (م ۷۲۶ ق) الذریعه، ج۱۳، ص۱۹۶
این رساله به علامه ح
لى منسوب است و برخى آن را از دوانى دانسته اند. این شرح در مجموعه اى به نام کلمات المحققین چاپ سنگى شده است و داراى نسخه هایى است.

مدیر سایت

Next Post

دسته بندی علمی - پژوهشی : تحقیق ماهوی و تاریخی۹۲- قسمت ۲۶

س اکتبر 13 , 2020
حدیث حقیقت در آثار سید حیدر آملی [۱۷۶]علامه سید حیدر آملی در چند اثر از آثارش به شرح و تفسیر حدیث حقیقت پرداخته است از آنجمله کتاب های جامع الاسرار و منبع الانوار، نص النصوص در شرح فصوص الحکم عربی، نقدالنقود فی معرفت الوجود است. هرچند سید حیدر تحت عنوان شرح […]