دسته بندی علمی – پژوهشی : برّرسی و تحلیل عوامل فروپاشی جوامع از منظر امام علی (علیه السلام) با تأکید بر نهج …

زمانی‌که طلحه و زبیر با پسرهای خود برای گرفتن سهم بیت‌المال آمدند، و به هریک سه دینار داده شد، آن دو اعتراض کردند و گفتند: عمر با ما چنین رفتار نمی‌کرد. پس از گفت‌وگوی مفصّل با امام و شنیدن استدلال‌های ایشان، امام در پایان به آن دو فرمود:
«فَوَ اللَّهِ مَا أَنَا وَ أَجِیرِی هَذَا فِی هَذَا الْمَالِ إِلَّا بِمَنْزِلَهٍ وَاحِدَهٍ .»[۵۳۴]
به‌خدا سوگند، من و کارگری که برای من کار می‌کند در سهممان از سرانه بیت‌المال یکسانیم.

  1. ۲٫ ۵٫ بازرگانی و تولید

یکی از مواردی که در عرصۀ اقتصادی باید مورد توجّه قرار گیرد و بدان اهمیّت داده شود، مسألۀ تولید و تولیدکننده است. تولیدکنندگان، تاجران و بازرگانان در سراسر دنیا سیر می‌کنند و با خدمات اقتصادی خویش، کشور را در مسیر پیشرفت و تعالی قرار می‌دهند. زمانی‌که تولید یک جامعه با مشکل مواجه شود، اقتصاد جامعه از وضعیّت فعّال و پویا فاصله می‌گیرد و عرصۀ اقتصادی با مشکل مواجه می‌شود. یکی از عواملی که قوام جامعه و استواری آن‌را حفظ می‌کند بازرگانان و صنعت‌گرانند که با فعّالیّت اقتصادی خود، اعتبار یک جامعه را افزایش می‌دهند و آن جامعه و ملّت را در سطح جهانی مطرح می‌کنند. بنابراین یک جامعه که خواهان تعالی و رشد است، باید به تولید و تولیدکنندگان اهمیّت شایانی بدهد و حضرت امیر (×) به‌عنوان حاکم جامعۀ اسلامی، مالک را متوجّه این امر می‌کند و به او می‌فرماید:
«ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِی الصِّنَاعَاتِ وَ أَوْصِ بِهِمْ خَیْراً الْمُقِیمِ مِنْهُمْ وَ الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ وَ الْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ وَ أَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وَ جُلَّابُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَ الْمَطَارِحِ فِی بَرِّکَ وَ بَحْرِکَ وَ سَهْلِکَ وَ جَبَلِکَ وَ حَیْثُ لَا یَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا وَ لَا یَجْتَرِءُونَ عَلَیْهَا فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لَا تُخَافُ بَائِقَتُهُ وَ صُلْحٌ لَا تُخْشَى غَائِلَتُهُ وَ تَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِکَ وَ فِی حَوَاشِی بِلَادِک‏.»[۵۳۵]
دیگر این‌که نیکى به بازرگانان و صنعتگران را بر خود بپذیر، و سفارش کردن به نیکویى در باره آنان‌را به عهده گیر، چه کسى که برجاى بُوَد و چه آن‌که با مال خود از این سو بدان سو رود، و با دسترنج خود کسب کند، که آنان مایه‏هاى منفعتند و پدیدآورندگان وسیله‌های آسایش و راحت. و آورندۀ آن از جاهاى دور دست و دشوار، در بیابان و دریا و دشت و کوهسار. جایى که مردمان در آنجا گرد نیایند و در رفتن بدان‌جا دلیرى ننمایند. این بازرگانان مردمى آرامند و نمى‏ستیزند، و آشتى جویند و فتنه‏اى نمى‏انگیزند. به کار آنان بنگر، چه در آنجا باشند که خود به سر مى‏برى و یا در شهرهاى دیگر.
«راه بردن به عدالت اقتصادی، بدون سرمایه‌گذاری و تولید، ناممکن است. تا سرمایه‌ها و ثروت‌های عمومی و خصوصی به‌درستی در چرخۀ اقتصادی قرار نگیرد و موجب افزایش دارایی‌ها و بهره‌مندی همگانی نگردد، راه تحقق عدالت اقتصادی هموار نمی‌شود.»[۵۳۶]
امام علی (×)، خود دارای روحیۀ کار و تلاش بود. ابن ابی‌ الحدید دربارۀ اهمیّت تولید و سرمایه‌گذاری در اندیشۀ امام علی (×) چنین آورده است:
«کانَ یَعمَلُ بِیَدِهِ وَ یَحرُثُ الأَرضَ وَ یَستَقِی المَاءَ وَ یَغرِسُ النَّخلَ کُلُّ ذَلِکَ یُباشِرُهُ بِنَفسِهِ الشَّریفَه وَ لَم یَستَبق مَنهُ لِوَقتِه وَ لا لِعَقَبه قَلیلاً وَ لا کَثیراً وَ إِنَّما کانَ صَدَقَهً.»[۵۳۷]
او با دستان خود کار می‌کرد، و هماره زمین را کشت و آبیاری می‌نمود، و نخل می‌کاشت، و تمام این کارها را شخصاً انجام می‌داد، و چیزی از دستاوردش را، کم یا زیاد، برای خودش و یا بازماندگانش نگذاشت، بلکه همه آن‌ها وقف شد.
تولید زمانی مفید است که جامعه توسّط آن به سمت خودکفایی برود و از این طریق بر اقتدار خود بیفزاید و جامعۀ خود را از خطر سقوط حفظ کند. «مقصود از خودکفایی این است که جامعه بتواند کالاها و خدمات مورد نیاز و تمایل خود را تولید کند و به‌ویژه در کالاهای اساسی، وابسته به بیگانگان نباشد.»[۵۳۸]
تولید ملّی، کار و سرمایه‌گذاری، سیره بارز امیرالمؤمنین علی (×) بود. حضرت برای برقراری عدالت، بیشترین اقدمات را انجام دادند. امام صادق (×) دربارۀ سیرۀ جدّ بزرگوارشان حضرت علی (×) فرمودند:
«کَانَ‏ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (×) یَضْرِبُ‏ بِالْمَرِّ وَ یَسْتَخْرِجُ‏ الْأَرَضِین‏… وَ إِنَّ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (×) أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوکٍ مِنْ مَالِهِ وَ کَدِّ یَدِهِ.»[۵۳۹]
امیرالمؤمنین (×) بیل می‌زد و زمین‌ها را برای کشت آماده می‌کرد… و امیرالمؤمنین (×) هزار برده را از دارایی و دسترنج خویش آزاد کرد.
جامعه‌ای که به تولید بها بدهد، و آن‌را از اصولی‌ترین مسائل بداند و ارزشمند بشمارد، مردمانش در سایۀ فقر زندگی نمی‌کنند. سرمایه‌گذاری و تولید در منظر امیرالمؤمنین (×) چنان مهم بود که ایشان تنگدستی مردمان را با وجود کمترین امکانات تولید نمی‌پذیرفتند و در بیانی فرمودند:
«مَنْ‏ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّه‏.»[۵۴۰]
هرکه آب و خاکی بیابد و تنگدست شود، خداوند او را از رحمت خویش دور سازد.
یعنی اگر دولتمردان امکاناتی در اختیار داشته باشند و به تولید

حتما بخوانید :   تاثیر جریان‌های هویت‌طلبی و جدایی‌طلبی بر یکپارچگی اتحادیه اروپا؛ با تاکید بر اسپانیا۹۴- ...

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است

نپردازند و چرخۀ تولید را فعّال نکنند، ننگ بدی برایشان گذاشته‌اند و از رحمت الهی دور شده‌اند و نتوانسته‌اند با برنامه‌ریزی و ساختار مناسب، بستر تولید و بازرگانی را ایجاد کنند. تولیدکنندگان و اقشاری که در عرصۀ اقتصادی، نقشی ایفا می‌کنند، از جانب حکومت نباید مورد ستم واقع شوند؛ زیرا ثبات و اقتدار یک کشور زمانی است که از تولیدات داخلی و تولید ملی خود بهره بگیرد و هرچه وابستگی به خارج برایش کمتر باشد، عزّت و اقتدارش بیشتر خواهد بود. امام باقر (×) در خبری فرمودند:
«أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ کَانَ یَکْتُبُ‏ إِلَى أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ:أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ فِی فَلَّاحِی الْأَرْضِ أَنْ یُظْلَمُوا قِبَلَکُمْ.»[۵۴۱]
همانا امام علی (×) به فرماندهان لشکر می‌نوشت: شما را به‌خدا سوگند که مبادا کشاورزان از جانب شما مورد ستم واقع شوند.
«امام علی (×) راه دستیابی به تأمین همگانی و همواریِ مسیر عدالت اقتصادی را در سرمایه‌گذاری، کار و تلاش اقتصادی و تولید می‌دید، و خود بیش از هرکس بدان اهتمام می‌ورزید، و می‌آموخت که همگان به تمام معنا در راه تولید اقتصادی فعّال شوند.»[۵۴۲]

  1. ۲٫ ۵٫ اعتدال و میانه‌روی

یک نظام اقتصادی پویا و زنده، نظامی است که بر پایه اعتدال و میانه روی حرکت کند. اصلاحات اقتصادی و سیاست‌گذاری‌های خرد و کلان عرصۀ اقتصاد، بایستی بر اساس اصل اعتدال و میانه‌روی صورت پذیرد. سامان یافتن امور اقتصادی زمانی صورت می‌گیرد که آدمی در زندگی خویش از امکانات اقتصادی بهترین بهره را ببرد، و غیر معتدل رفتار نکند. از منظر حضرت امیر (×) با حاکمیّت اقتصادی معتدل، فقر گریبان فرد و جامعه را نمی‌گیرد:
«مَا عَالَ‏ مَنِ اقْتَصَد.»[۵۴۳]
آن‎‌که میانه‌روی گزید، فقیر و نیازمند نگردد.
زمانی‌که اعتدال، فرهنگ عمومی جامعه بشود، مسیر تحقّق عدالت اقتصادی هموار می‌شود. امام علی (×) در عهدنامۀ مالک اشتر به وی فرمود:
«وَ لْیَکُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ وَ أَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِیَّهِ.»[۵۴۴]
باید محبوبترین امور نزد تو میانه‏ترینش در حق، و همگانى‏ترینش در عدالت، و جامع‏ترینش در خشنودى رعیت باشد.
حضرت علی (×) به پیامدهای مخرّب افراط و تفریط اقتصادی واقف بود و می‌دانست که در پی افراط و تفریط و نداشتن اقتصاد معتدل، چه بلایی بر سر جامعه می‌آید، از همین‌رو ایشان با نظارت دقیق بر عملکرد کارگزاران خویش، آنان‌را از فرو رفتن در اقتصاد غیر معتدل پرهیز می‌دادند. در آموزه‌های حضرت، حاکمی موفّق است که میانه‌رو باشد و اهل افراط و تفریط نباشد. ایشان در نامه‌ای که زیاد بن ابیه، جانشین عبدالله بن عبّاس استاندار بصره نوشت، فرمود:
«فَدَعِ‏ الْإِسْرَافَ‏ مُقْتَصِداً.»[۵۴۵]
میانه‌رو باش، و از زیاده‌روی دست بردارد.
در یک جامعۀ بالنده، مردم و والی از هرگونه رفتار غیرمعتدلانه پرهیز می‌کنند. یکی از شئون رفتار غیر معتدل در عرصۀ اقتصادی است که باید از آن به‌شدّت پرهیز شود. حضرت امیر (×) در بیانی کلّی، یکی از ویژگی‌های انسان جاهل را افراط و تفریط می‌دانند و می‌فرمایند:
«لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً.»[۵۴۶]
نادان را نبینى جز که کارى را از اندازه فراتر کشاند، و یا بدانجا که باید نرساند.
اگر در زندگی افراط و تفریط حاکم باشد و روح جاهلیّت در عرصۀ اقتصادی حاکم شود، اسراف و تبذیر نتیجۀ آن می‌شود. چنان‌چه حضرت در کلامی فرمودند:
«کُنْ سَمْحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً.»[۵۴۷]
بخشنده باش نه با ریخت و پاش و اندازه نگه‌دار و بر خود سخت مگیر.

مدیر سایت

Next Post

پژوهش - برّرسی و تحلیل عوامل فروپاشی جوامع از منظر امام علی (علیه السلام) با تأکید ...

سه اکتبر 13 , 2020
زمانی‌که طلحه و زبیر با پسرهای خود برای گرفتن سهم بیت‌المال آمدند، و به هریک سه دینار داده شد، آن دو اعتراض کردند و گفتند: عمر با ما چنین رفتار نمی‌کرد. پس از گفت‌وگوی مفصّل با امام و شنیدن استدلال‌های ایشان، امام در پایان به آن دو فرمود:«فَوَ اللَّهِ مَا […]